Zapomniana kopalnia

  1. Wstęp.

Mało kto słyszał o położonej 40 kilometrów na południowy zachód od Wrocławia nieczynnej, podziemnej kopalni magnezytu Wiry. Kopalnia usytuowana jest w obrębie masywu serpentynitowego Gogołów-Jordanów na północnym przedpolu wzgórz Kiełczyńskich w miejscowości Wiry. Dojazd nie stanowi problemu. Prowadzi do niej kilka dróg z takich miejscowości jak Sobótka, Świdnica czy Dzierżoniów. Na początku lat pięćdziesiątych rozpoczęto inwestycje w Wirach, będących kontynuacją poniemieckiej głębinowej kopalni w Sobótce (zamkniętej w 1963 roku). Obecnie, pomimo zaprzestania przed dziewięcioma laty eksploatacji, kopalnia nie została zlikwidowana. Nadal prowadzone są następujące prace: pompowanie wody, wentylacja oraz konserwacja wyrobisk głównych. Złoże magnezytu  nie zostało do końca wyeksploatowane i istnieje możliwość wznowienia wydobycia. Infrastruktura kopalni oraz jej zasoby mogą zostać wykorzystane również w innych kierunkach:

  • ujęcie wody źródlanej (wypływ z jednego z chodników) w celach rozlewniczych,
  • turystyczne – przygotowanie tras wycieczkowych.

Najważniejsze daty:
1953 rok rozpoczęcie inwestycji w Wirach,
1964 rok przejęcie Wirów przez Strzeblowskie Kopalnie Surowców Mineralnych,
1996 rok zakończono eksploatację

1 Upadowa transportowa

Upadowa transportowa w obudowie ŁP   (fot. K.Tatrocki)

  1. Charakterystyka kopalni.

Eksploatacja była prowadzona na czterech poziomach systemem zabierkowo-ubierkowy (długość zabierki 20-25 m, długość frontu eksploatacyjnego 8 m) przy zastosowaniu podsadzki suchej, pełnej lub układanej pasami.

Głębokość zalegania poszczególnych poziomów:

  • poziom I – 221 m n.p.m. (głębokość 30 m.)
  • poziom II – 205 m n.p.m. (głębokość 50 m.)
  • poziom III – 185 m n.p.m. (głębokość 66 m.)
  • poziom IV – 170 m n.p.m. (głębokość 83 m)

Na każdym z poziomów znajdują się szerokie wyrobiska gdzie można się poruszać bez trudu. Jedynie niski strop czasami zmusza do pochylenia głowy. „Wiry” to kopalnia mało rozbudowana i stanowiąca niewielki kompleks.

Kopalnię udostępniono wyrobiskami:

  • upadowa transportowa z powierzchni na poziom III,
  • szybik wentylacyjny „Jerzy” z powierzchni na poziom I,
  • dowierzchnia wentylacyjna poziomu I na poziom II,
  • upadowe: cztery z poziomu I na poziom II, pięć z poziomu II na poziom III, sześć z poziomu III na poziom IV.

2 Upadowa transportowa

Upadowa transportowa w obudowie podporowej  (fot. K.Tatrocki)

2 Upadowa transportowa

Szybik wentylacyjny  (fot. K.Tatrocki)

Caliznę urabiano techniką strzelniczą metodą krótkich otworów do 3 m. Następnie urobek był ręcznie sortowany i ładowany do wagoników poruszających się po torach.

4 Wagoniki

Wagoniki załadowane materiałami do wymiany obudowy (fot. K.Tatrocki)

5 Torowisko

Torowisko  (fot. K.Tatrocki)

Ciekawą technikę zastosowano przy pokonywaniu zakrętów przez wózki. Zamiast robić zakręty o szerokim łuku (co w małej kopalni byłoby nieopłacalne), zastosowano tory usytuowane prostopadle do siebie a na ich złączeniu znajdowała się obrotowa platforma. Wagonik zjeżdżał na platformę po czym siłą mięśni obracano go o kąt 90o w stosunku do pierwotnej pozycji. Po dokonaniu tej operacji wagonik wprowadzano na właściwy tor.

6 Platforma obrotowa

Platforma obrotowa  (fot. K.Tatrocki)

Teren zagospodarowania kopalni z budynkami administracyjno-socjalnymi i gospodarczymi wraz z upadową zajmuje 1,40 ha, a zwałowisko serpentynitu obejmuje powierzchnie 2,0217 ha. Obecne zasoby przemysłowe wynoszą 296 tys. ton. Centralna część złoża udokumentowana w kategorii C1 pozostała część w kategorii C2. Eksploatowana ruda magnezytowa była wykorzystywany przede wszystkim do produkcji magnezytu kaustycznego stosowanego w budownictwie. Prowadzono również badania zdolności zagospodarowania do celów rolniczych (jako mączka magnezytowa) części eksploatowanego magnezytu odpowiadającego w mniejszym stopniu potrzebom przemysłu. Wyniki badań wskazują  na to, że pozyskana w ten sposób mączka magnetyzowana spełnia rolę dobrego nawozu.

Magnezyt w Wirach występuje w nagromadzeniach o zróżnicowanej miąższości:

  • grube żyły – 0,2 – 7,0 m (a niekiedy nawet do 13 m),
  • cienkie żyłki – 1-2 cm w postaci siatki,
  • bardzo cienkie żyłki tworzące mikrosiatkę.

W złożu skałom magnezytowym towarzyszą skały serpentynitowe oraz talkowo-chlorytowe. Żyły rudy magnezytowej obok czystego magnezytu zawierają: dolomit, talk, kalcyt, kreolit, sepiolit, kwarc, chalcedon i tlenki żelaza.

7 Fragment ściany magnezyt

Fragment ściany zbudowanej głównie z magnezytu z przerostami chryzoprazu (fot. K.Tatrocki)

Ze względu na zróżnicowaną budowę na podstawie przeprowadzonych badań (Z. Gajewski, R. Pałubicki, K. Ohmura, G. Niemczykow, Z. Gawrońska) mineralogiczno-petrograficznych i geomechanicznych w złożu „Wiry” wyróżnia się cztery typy magnezytu:

  • magnezyt śnieżnobiały – zwięzły o przełamie muszlowym, tworzy grube żyły. Jest to najbardziej czysta odmiana wykazująca zawartość krzemionki, oraz serpentynitów;
  • magnezyty kremowy – zwięzły o przełamie muszlowym, buduje drobne żyły. Posiada barwę żółto-szarą zanikającą od brzeżnych części ku środkowi. Zawiera większą ilość krzemionki niż magnezyt śnieżnobiały. W jej skład wchodzą również minerały serpentynowe i substancje żelaziste;
  • magnezyt biały – słabo zwięzły o przełamie nierównym zadzierzystym. Jest to magnezyt krystaliczny i porowaty zawierający niewielkie ilości serpentynitów;
  • magnezyt szary – kruchy o przełamie nierównym muszlowym. Duża ilość minerałów serpentynowych, talku oraz kwarcu.

Tabela 1

W jednym ze ślepych chodników można zobaczyć biało-zielonkawą żyłę chryzoprazu. Dobrze wykrystalizowane minerały są jedną z atrakcji, szczególnie dla geologów. Umiejętne zastosowanie młotka i przecinaka prowadzi do uzyskania ładnych okazów.
8 Fragment ściany chryzopraz

Fragment ściany z wystąpieniem chryzoprazu  (fot. K.Tatrocki)

9 Fragment ściany chryzopraz

Fragment ściany z wystąpieniem chryzoprazu  (fot. K.Tatrocki)

  1. Woda magnezowa.

W grudniu 1995 roku na skutek prowadzonych robót strzałowych w chodniku 20 E nastąpił zwiększony wypływ wody. Obecna wydajność źródła kształtuje się na poziomie 0,564 m3/min (33,8 m3/h) co stanowi prawie 50 % całkowitego dopływu do kopalni. Jest to woda niskomineralizowana odznaczająca się korzystną zawartością magnezu (średnio 58 mg/dm3) oraz sodu (niskosodowa – średnio 2,6 mg/dm3).

Magnez decyduje o prawidłowym funkcjonowaniu układu immunologicznego i nerwowomięśniowego. Sprzyjająco wpływa na organizm podczas leczenia choroby wieńcowej oraz nowotworów. Zapobiega zmęczeniu, stresom, bezsenności, a także odkładaniu się metali ciężkich (ołów, arsen, rtęć, cyna). Używanie wody niskosodowej jest wskazane ze względu na dużą zawartość sodu w diecie współczesnego człowieka.

Sód powoduje wzrost ciśnienia krwi i zaleganie wody w organizmie dlatego woda niskosodowa zalecana jest:

  • małym dzieciom,
  • karmiącym matkom,
  • kobietom w ciąży,
  • osobą z niewydolnością nerek.

Tabela 2 Najważniejsze właściwości wody to:

  • jest pierwotnie czysta,
  • skład chemiczny jest ustabilizowany. Odchylenie zawartości poszczególnych składników mineralnych nie przekracza 4,9 %.
  • nie zawiera substancji szkodliwych,
  • brak kontaktu z zanieczyszczeniami zewnętrznymi,
  • spełnia wymagania organoleptyczne, fizyczne, chemiczne i bakteriologiczne.

Wydobycie wody nie wyklucza wznowienia eksploatacji górniczej, nakłada jednak konieczność ustalenia obszaru ochrony bezpośredniej w pobliżu ujęcia.

10 Źródło wody

Źródło wody  (fot. K.Tatrocki)

11 Źródło wody

Źródło wody  (fot. K.Tatrocki)

Kopalnia posiada wiele atutów takich jak: niewykorzystane zasoby rudy magnezytowej, źródło unikalnej wody magnezowej oraz niezaprzeczalne walory turystyczne. Wielką szkodą dla regionu byłaby jej likwidacja. Na pewno kopalnia jest warta obejrzenia, zresztą zdjęcia załączone w artykule mówią same za siebie. Niestety na razie „Wiry” mogą zobaczyć tylko nieliczni, ze względu na jej nieprzystosowanie do celów turystycznych.

 

Autor: Andrzej Bolesław Witt

Artykuł opublikowany w 2005 roku: Zapomniana Kopalnia, Kopaliny 3/2005(60).

Górnictwo podziemne